منطقهء حرران بويژه صفاة امتداد مىيابد . « 1 » اين نوع حرّه‌ها در منطقهء ميانهء شبه‌جزيرهء عربى ، جنوب شرقى نجد ، جنوب و جنوب غربى عربستان نيز وجود دارد ؛ از همين‌رو سنگهاى آتشفشانى در نزديكى باب المندب و عدن يافت مىشود . « 2 » در اشعار جاهلى به بعضى از حرّه‌هاى شمال حجاز اشاره شده است ، ازجمله « حرّة النار » كه به روزگار خليفهء دوم روشن بوده و آتش از آن زبانه مىكشيده است . « 3 » در زمان خلافت عثمان بن عفان ابرهاى دودآسا از برخى كوههاى اطراف مدينه به آسمان زبانه مىكشيده است . واپسين رويداد آتشفشانى در حجاز به سال 654 ق / 1256 م اتفاق افتاد . در اين سال يكى از كوههاى شرق مدينه آتشفشان كرد كه تا چندين هفته ادامه داشت و گدازه‌هاى آن تا چند كيلومترى شهر مدينه پيش آمد . « 4 » تعدادى از حرّه‌ها به بارورى ، بالندگى و فراوانى آب شهره شده‌اند ؛ بويژه حرّه‌هاى حجاز كه يكى از حرّه‌هاى آن حرّه روستاى خيبر است و دربارهء آن گفته‌اند : بهترين روستاى عربى است . « 5 » اعراب جاهلى با استخراج سنگ آسياب و فلزات از مناطق حرّه‌ها بهره‌بردارى مىكرده‌اند ؛ چنان كه اين حره‌ها از مراكز كهن فلزكارى محسوب شده است ؛ مانند حرّه بنى سليم « 6 » . ناگفته نماند كه دانشمندان مسلمان دربارهء حرّه‌ها كتابهايى نوشته‌اند ، از جمله كتاب الحرار منسوب به ابو عبد الله محمد غلابى و كتاب الحرّات از ابو عبيده . « 7 » وادى القرى ، وادى مهمى است كه ميان العلا و شهر مدينه قرار دارد . ابن رسته ، وادى القرى را از نواحى مدينه برشمرده است . « 8 » به نوشتهء اصطخرى وادى القرى به داشتن درختان خرما و چشمه‌هاى آب معروف بوده است . « 9 » صاحب حدود العالم مىنويسد : وادى القرى از شهرهاى كوچك با مردم بسيار است . « 10 » مقدسى وادى القرى را

--> ( 1 ) . المفصل فى تاريخ العرب . . . ؛ ج 1 ، ص 151 و 152 . ( 2 ) . Ency . Britani ; Vol . 2 , p . 174 . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 252 . ( 4 ) . المفصل فى تاريخ العرب . . . ؛ ج 1 ، ص 152 . ( 5 ) . طبقات ابن سعد ؛ ج 1 ، بخش 2 ، ص 5 . ( 6 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 248 و 249 . ( 7 ) . الفهرست ؛ ص 59 ، 80 و 180 . ( 8 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 207 . ( 9 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 21 . ( 10 ) . حدود العالم ؛ ص 169 .